این اصطلاح به معنی دفع مکرر شبانه یا روزانه¬ی ادرار در رختخواب یا لباس پس از 5 سالگی است. این مشکل در بیشتر مواقع غیرارادی است و در بعضی موارد می¬تواند عمدی باشد. برای تشخیص این اختلال در درجه¬ی اول عمل دفع نابه جای ادرار باید حداقل دو با در هفته و برای مدت 3 ماه صورت بگیرد، و در ثانی این حالت منجر به مشکلاتی در کارکردهای اجتماعی، تحصیلی یا دیگر زمینه-های مهم زندگی فرد شود. همچنین این بی¬اختیاری ناشی از مصرف برخی داروها(داروهایی که مجب ازدیاد ادرار می¬شوند) یا ابتلا به بیماری طبی خاصی نباشد.

  بی اختیاری ادرار فقط شبانه:بی¬اختیاری ادرار می¬تواند فقط در خواب صورت بگیرد که این فراوانترین نوع است.

بی¬اختیاری ادرار فقط روزانه: این عمل در طی ساعات بیداری فرد صورت می-گیرد.در دختران بیشتر دیده می¬شود و به ندرت بعد از 9 سالگی دیده می-شود.این حالت بیشتر می¬تواند ناشی از مقاومت کودک برای رفتن به توالت باشد که خود این مقاومت هم ممکن است به دلیل اضطرابهای اجتماعی کودک یا نگرانی درمورد مدرسه باشد.

بی¬اختیاری ادرار شبانه و روزانه:این حالت مخلوطی از دو حالت قبل است.  

اختلال¬های همراه با بی¬اختیاری ادرار

اکثر کودکان مبتلا به بی¬اختیاری ادرار به اختلالات روانی دیگر مبتلا نیستند اما به¬طورکلی اختلال¬های روانی و تحولی در این گروه کودکان بیشتر از کودکان عادی است. ممکن است بی¬اختیاری مدفوع، خوابگردی و وحشتزدگی¬های شبانه نیز در این افراد دیده شود. عفونت¬های ادراری نیز در کودکان مبتلا بیش از افراد غیرمبتلاست اما در این کودکان پس از درمان عفونت ادراری، بی¬اختیاری ادرار درمان نمی¬شود. 

شیوع و سیر بیماری

شیوع این اختلال در مردان بیش از زنان است. به¬طوری که در سن 5سالگی در پسران 7% و در دختران 3% است.در 10سالگی در پسران 3% و در دختران2% است. در 18 سالگی در مردان 1% و در زنان کمتر از این مقدار است. بعضی گزارشات نشان می¬دهد که میزان بهبود در دختران بسیار بالاتر است و میزان بهبود خودبه¬خودی در 4و 6 سالگی 44 تا 71 درصد است.

از لحاظ چگونگی سیر بیماری دو نوع بی¬اختیاری ادرار را می¬توان از هم جدا کرد: نوع نخستین که در آن کودک مبتلا به بی¬اختیاری ادرار تا به حال از کنترل ادرار خود ناتوان بوده ولی به سنی رسیده که این توانایی از او انتظار می¬رود. نوع ثانوی که کودک پیش از ابتلا به این اختلال برای مدتی توانایی کنترل ادرار خود را داشته.

بیشتر کودکان مبتلا در نوجوانی می¬توانند کنترل ادرار را بدست آورند. در 1% از آنها اختلال تا بزرگسالی ادامه می¬یابد.

علل و عوامل

تحقیقات نشان داده که عوامل ژنتیکی در بروز این اختلال موثرند. یعنی این اختلال در کودکانی که والدین یا خویشاوند نزدیکشان دچار بی¬اختیاری بوده¬اند بیشتر مشاهده می¬شود. همچنین بی¬اختیاری ادرار در دوقلو¬های یک¬تخمکی بیش از دوتخمکی¬ها مشاهده می¬شود. اختلال¬عضوی(بدنی) نیز ممکن است منجر به بی¬اختیاری ادرار شود. بعضی از این اختلالات عبارتند از مشکلاتی در ساختمان دستگاه ادراری_تناسلی، کوچک بودن مثانه، اختلال¬های هورمونی و عفونت¬های مجاری ادرار. برخی دیگر از این اختلالات عضوی ممکن است باعث اشکال در تخلیه¬ی کامل مثانه یا کم شدن ظرفیت مثانه شود که این دو مورد نیز موجب چکه کردن و خیس شدن می¬شود. برخی روانشناسان وجود عوامل عاطفی و هیجانی را مطرح می¬کنند. عوامل اقتصادی اجتماعی نیز در ایجاد این اختلال نقش دارند. کودکانی که در خانواده¬های با اختلافات زیاد، غیرمرفه یا در شبانه¬روزی¬ها هستند بیش از کودکان دیگربه این اختلال مبتلا هستند. نقش والدین در آموزش آداب دفع ادرار می¬تواند علت دیگر باشد.والدین بسیار سهل¬گیر یا بسیار سختگیر می¬توانند باعث بروز این اختلال در کودک شوند.عمیق بودن خواب(مشکل در بیدار شدن از خواب) و استرس نیز از دیگر عوامل هستند.

درمان

• توصیه¬های تربیتی: ابتدا باید به اصلاح روش¬های تربیتی غلط مثل سختگیری یا آموزش زودهنگام و سهل¬گیری والدین در این زمینه پرداخته شود. همچنین آموزش رعایت بهداشت و ورزش برای این کودکان توصیه می¬شود.

• دارودرمانی:برخی پزشکان برای این کودکان داروهایی مثل کلردیازپوکسید و ایمی¬پرامین تجویز می¬کنند. باید توجه داشت که این داروها می¬توانند عوارض جانبی زیادی بر روی کودک داشته باشند.

• ایجاد انگیزه در کودک: آموزش طرز کار دستگاه ادرار و نشان دادن تصاویری که مسیر ادرار را از زمان مصرف مایعات تا رسیدن به دستگاه ادرار طی می¬کند می¬تواند مفید بوده و کودک را در کنترل این عمل باانگیزه¬تر کند.

• رفتاردرمانی: این درمان شامل روش¬هایی است که به وسیله¬ی آنها می-توان به کودک یاد داد که رختخواب خود را خیس نکند. برخی از این روش¬ها عبارتند از:

1.محدود کردن نوشیدن آشامیدنی¬ها قبل از خواب(البته درحد معقول).

2.کودک را وادار سازید که در یک زمان مشخص و درست قبل از خواب به توالت برود.

3.استفاده از یک سیستم زنگ(alarm) که هنگامی که کودک رختخوابش را خیس کرد زنگ بزند و به این وسیله به او یاد بدهد که نسبت به کنترل ادرارش حساس¬تر شود.

4.پاداش دادن به کودک برای شبهایی که خودش را خیس نکرده.

5.بعد از اینکه کودک رختخوابش را خیس کرد از او بخواهید که ملافه¬ها را خودش عوض کند.

6.تربیت مثانه: از کودک بخواهید که در طی روز در بعضی مواقع ادرار خود را به مدت زمان طولانی¬تری نگه دارد تا ظرفیت مثانه¬اش بیشتر شود.

(با اینحال باید توجه داشت که این درمانها برای همه¬ی موارد و شرایط کاربرد ندارد و باید به علل و عوامل بروز اختلال برای انتخاب درمان توجه داشت.)

منابع

1.دادستان، پریرخ(1387)، روانشناسی مرضی تحولی:از کودکی تا بزرگسالی،سمت.

2.اریک جی.ماش ¬_ راسل ای.بارکلی، روانشناسی مرضی کودک، ترجمه¬ی حسن توزنده جانی، جهانشیر توکلی زاده، نسرین کمال¬پور،نشر مرندیز.

3.www.familydoctor.org

تهیه کننده: ن. دانایی