این سببب که ولتر و دیگران آن را به صورتی تحقیر امیز به کار برده بودند تا این که َدر اوایل قرن نوزدهم به معنای اصلی خود ظاهر شد کلمه معنویت که عمدتا نویسندگان کاتولیک فرانسه آن را احیا کردند، به تدریج بر طیف وسیعی از شکلهای خاص (مذهبی )اطلاق شده است .که اکنون حتی در مورد شاخه ای پژوهشی از الهیات وتاریخ ادیان هم به کار می رود (پرینسیپ 1983)

معنویت یک کیفیت روانی است که فراتر از باورهای مذهبی است ودر انسان ایجاد انگیزه میکند و احساساتی مثل درک هیبت الهی و احترام به خلقت را در شخص به وجود میاورد فرد معنوی در زندگی هدفمند است و معنای زندگی را دریافته است حتی در مواردی که فرد به وجود خداوند اعتقاد نداشته باشد بعد معنوی  انسان را وامیدارد تا درباره خلقت وجهان لایتناهی تفکر کند، زمانی این بعد مهم در زندگی برجسته و مهم میشود که انسان در برابر فشارهای عاطفی، بیماری شدید و مرگ قرار گیرد (به نقل از شهیدی و حمدیه؛ 1381)

 اگرچه تعاريفي كه از معنويت ارايه شده است به جدايي آن از دين (يا به عبارتي مذهب) دلالت دارد ، اما آنچه از مطالعه تعاريف متعدد براي ما آشكار شد اين است كه  اين تعاريف بيشتر مختص به جوامع غربي است وبرگرفته  از شرايط اجتماعي ، جهان بيني و همچنين بينش هاي فلسفي خاص آنهاست . چنانكه قبول اين مطلب كه معنويت را جداي از مذهب در نظر بگيريم براي جوامع شرقي و بخصوص مسلمانان غير قابل هضم است. زيرا از ديربازعقايد مذهبي وديني درميان اين مردم به صورت هاي گوناگون موجود بوده است. ودر كل ما براين باوريم كه اگر هم بتوانيم معنويت بدون مذهب را قبول كنيم  به هيچ وجه نميتوانيم آن را هم سنگ و هم تراز با مذهب در نظر گرفت . و  از انجا كه معنويت بدون مذهب به اين دليل كه روش وبرنامه هاي ثابت و پايدار و اهداف مشخص ومتعالي را به انسان عرضه نمي دارد (البته منظور ما اين نيست كه معنويت فاقد اين ويژگي هاست بلكه معتقديم اين ويژگيها مانند انچه در مذهب آمده در معنويت  مشخص و واضح نيستند) پس به تنهايي  نخواهد توانست كه مانند مذهب سلامت روان را براي انسانها تضمين كند .                                                                                                                    

و مذاهب يا اديان الهي كه براي تمام حالات و مشكلات انسان ها داراي برنامه  وراه كار هستند بهتر مي توانند افراد را در برابر انها ياري دهند .                                                                                  

مذهب:

در زبان انگلیسی کلمه "religion"(دین) از ریشه لاتین "religio" می آید که به گفته ی برخی محققان نخست برای اشاره به نوعی قدرت فرابشری به کار می رفت که از آدمی می خواهد برای اجتناب از نتیجه ای شوم به شیوای خاص رفتار کند دیگر محققان نتیجه گرفته اند که " religio " به احساسی اشاره دارد که در کسانی موجود است که چنبن قدرتی را درک و مشاهده می کنند این اصطلاح بر کردارهای آیینی که در حرم خدایی معین صورت می گرفت اطلاق می شد .به هر حال کلمه " religio " دلالت داشت ((بر آنچه آدمی انجام می دهد یا آنچه عمیقا احساس می کند، یا آنچه بر اراده او تاثیر می گذارد، او را به اطاعت می خواند یا به عذاب تهدید می کند یا وعده ی پاداش میدهد  یا به اجتماع خود پایبند میکند ))،(اسمیت، 1936، صص20،22؛ به نقل از وولف، ترجمه دهقانی، 1386 )

در تعریف سلامت یا بهداشت روان دیدگاه ها و نظریات زیادی ارائه شده که در زیر به دو مورد از آنها اشاره میکنیم:

 تعریف اول : سلامت روان شیوه ی سازگاری آدمی با دنیاست، انسان هایی که موثر، شاد و راضی هستند ، و حالت یکنواخت خلقی ، هوش هشیارانه، رفتار ملاحظه گرانه اجتماعی و گرایش شاد  را حفظ می کنند (ازووتون، 1359، به نقل از تودُر، ترجمه: خواجوی و دیگران، 1382)

تعریف دوم: سلامت روان توانایی عشق ورزیدن وسازندگی است، نوعی حس هویت مبنی بر تجربه خود به عنوان موضوع و عامل قدرت که همراه است با درک واقعیت درون و بیرون از خود ،ورشد واقع بینی واستدلال (فروم، 1956، ص 65، همان منبع)                                              

در اين اثنا دانشمندان بسياري در تلاش براي شناخت اجزاي معنويت كوشيده اند كه از ان جمله مي توان به تلاش الكينز و ديگران اشاره كرد، الكينز و ديگران در

تلاش  براي شناخت گسترده تر معنويت ، ادبيات مربوط به معنويت را مطالعه كردند واز بررسي اجزاي تشكيل دهنده ي معنويت دريافتند  كه معنويت شامل 9 خصوصيت اساسي است ، اين اجزا به طور خلاصه به قرار زير است :                                                                                       

1):بعد روحاني يا فرا مادي :كه به عنوان خداي مشخص فرد ، خود فرا تر يا بعد فرا مادي تجربه مي    شود.                                                                                                               

2):معنا و هدف در زندگي : به اين معنا كه خلا وجدي را ميتوان با زندگي معنادار پر كرد.              

3):داشتن رسالت در زندگي :خرد معنوي ن.عي احساس وظيفه و تعهد دارد .                              

4):تقدس زندگي : زندگي مشحون از تعهد است ، و خرد معنوي ميتواند تجربه هايي نظير حيرت و اعجاب ، تحسين وشگفتي را حتي در موقعيت هاي غير مذهبي نيز داشته باشد و ديگر اينكه سراسر     زندگي است.                                                                                                         

5):اهميت ندادن به ارزشهاي مادي : رضايت نهايي را نه در ماديات بلكه در معنويات ميتوان يافت .    

6):نوعدوستي : به معناي تحت تاثير درد و رنج ديگران قرار گرفتن ، داشتن احساس عدالت اجتماعي و اينكه ما بخشي از افرينش هستيم.                                                                                  

7):ايده آليسم يا آرمان گرايي: فرد جهاني بهتر را در ذهن به تصوير ميكشد و تمايل دارد كه اين ارمان   را براورده سازد .                                                                                                  

8):آگاهي از تراژدي : درد، مصيبت و مرگ قسمتي از زندگي هستند و به ان رنگ و روح مي بخشند.

9):ثمرات معنويت: معنوي بودن واقعي موجب تغيير همه جنبه هاي بودن و نحوه ي زيستن مي شود.   

از انچه در بالا از اجزاي معنويت ذكر شد به وضوح ميتوان اين مسئله را دريافت كه  افرادي كه داراي هركدام از ويژگي هاي  معنا و هدف در  زندگي ،داشتن رسالت در زندگي ، تقدس زندگي، اهميت ندادن به ارزشهاي مادي،  و نوع دوستي  و... با شند به قطع از رفتارهاييكه هم برايخود و هم براي ديگران اسيب زا هستند و سلامتي انها را به خطر  مي اندازد به شدت پرهيز مي كنند . چرا كه تحقيقات شان مي دهد كه بيشتر ناهنجاري هاي اجتماعي را افرادي دارند يا مرتكب مي شوند كه از موارد بالا سهمي نبرده اند و زير عنوان تاثيرات مذهب در عمل بررسي شدهاند، ودر ادامه هم مواردي  از ان را خواهيم اورد .

بررسي هاي همگاني افزايش قابل ملاحظه ايي در علاقه روز افزون به امور معنوي را تاييد مي كنند(گال آپ، و جمنز 2000؛ به نقل از ميلر و تورسن2003).

اما يك مثال روشن از اينكه  بي معنا بودن زندگي چگونه مي تواند فرد را تا جايي پيش ببرد كه دستبه خود كشي بزند :

براساس مطالعه دانشگاه ايالتي "ايداهو"51 مورد (85%) از 60 دانشجويي كه به طور جدي دست به خود كشي زده بودند دليل اقدامشان را زندگي براي هيچ گفته اند ،48 (93%)نفرا ز سلامت فيزيكي بالايي برخوردار بودند و در فعاليت هاي دانشگاه بسيار خوب عمل مي كردند(فرانكل، ترجمه ايزدي 1375).

  

حال پس از ارایه تعاریف اساسی به بیان اثرات معنویت و به عبارتی دینداری می پردازیم ،پر واضح است که اگر فردی با اضطراب یا افسردگی  و یا ناامیدی دست به گریبان باشد، ويا اينكه فاقد سلامت جسمي به واسطه انجام رفتار هاي پر خطر باشد هرگزنمی توان او را ازلحاظ روانی فرد سالمی دانست .

تحقیقات متعدد(                                                  ) نشان داده اند که معنویت و دین داری تاثیر شگرف و معجزه آسایی بر سلامت روان انسان ها دارد . حتی دراین که افراد به خاطر عوامل درونی یا بیرونی مذهبی باشند تفاوت های آشکاری در سلامت روان آنها  دیده شده .

شاید اگر بگويیم که اولین فردی که به صورت علمی این موضوع را بررسی کرد گوردن آلپورت بوده است، گزاف نگفته باشیم. او به همراه (راس ) مقیاسی را که جهت گیری درونی و بیرونی مذهبی را مشخص می کند ساخته اند که درتحقیقات بسیاری ازآن استفاده شده است ، که از آنها یافته های زیر را ارایه می کنیم :

مقیاس درونی: با موارد زیر همبستگی مثبت دارد: رضایت از زندگی(تسوینگمان، 1991، تسوینگمان،موسبروگر، وفرانک،1991)سازگاری روانشناختی(واتسون، موریس وهود، 1994) خویشتن داری وعملکرد بهتر شخصیتی(برگین،مسترزو وریچاردز، 1987) عزت نفس (نلسون، 1990،                                                                                                                                                                                                                                                     ریان، ریگبای وکینگ؛ 1993) کنترل درون(جکسون،کورزی؛1988؛ کاهو؛1974؛استیون 1976) نمره های هدفمندی زندگی(بونت،1975؛ کراندال و راسوسن؛1975) سلامت روحی(میکلی سوکن، بلشر؛1992) روحیه و سازگاری درکهن سالی (کویینگ،کوالا، فرل؛1988ون هاتیسما؛1986) والبته استعداد گناه (چاو ودیگران؛1990 ریچاردز1991) .                                                               

رابطه منفي با مقياس درون رواني در موارد ذيل ديده شده است: اضطراب وبويژه اضطراب مرگ(برگين و همكاران،1989؛ پاول و تورسن 1991) روان رنجور گرايي (چاو و ديگدران 1990) افسردگي ( 1987گينا 1991) تكانش ورزي (رابينسون،1990) وخود شيفتگي ناسازگارانه (واتسون،موريس ، هود وبيدرمن، 1990)                                                                                                                                                                                                                                                                                                                در يك تحقيق نتايج نشان داد كه بين اضطراب و خود پنداره و اضطراب و نگرش مذهبي رابطه معني دار وجود دارد .تحليل ها نشان مي دهد كه نگرش هاي مذهبي قوي و خود پنداره بالا بهترين پيش بيني كننده كاهش اضطراب هستند.(پاشا و داودي 1386)،.

در تحقيقات ديگر بين جهت گيري ديني دروني وسلامت روان رابطه معنا دار وجود دارد؛ بدين معني كه دانشجوياني كه از جهت گيري ديني دروني برخوردار بودند از ميزان بالايي از سلامت روان بهره مند بودند، همچنين  از  سرسختي بيشتري برخور دار بودند، علاوه براين  بين سرسختي و سلامت روان نيز رابطه معناداري مشاهده شد.  نتايج نشان مي دهد كه نقش جهت گيري ديني دروني در تبيين سلامت سروان مشهود است.(زارع و همكاران 1386).                                                                          

دين در ادراك استرس شغلي نقش مهمي دارد (سراجي 1386) وهمچنين نتايج تحقيقات نشان دهنده ي اين مطلب است  كه مذهبي بودن به عنوان سپري در  برابر گرايش  به مصرف مواد عمل مي كند ، علاوه بر اين مشخص شد افراد با گرايش بالا به مصرف مواد ،احتمالا داراي روان رنجوري و گشودگي به تجارب بالا تري است .(شهابي و نصرت ابادي 1386).                                                                            نتيجه گيري :

در نهايت مي توان اينگونه نتيجه گرفت كه بر خلاف ديدگاه هاي برخي از روان شناسان مثل اليس و فرويد كه به مضر بودن دين معتقدند(                                         ) و به عنوان منبعي براي روان رنجور زايي از آن ياد مي كنند تحقيقات متعدد                              به وضوح آشكار مي كند كه نه تنها ديدگاه هاي آنها باطل(به سه نویسنده این تحقیقات اشاره شود)  و فاقد صحت و سقم علمي است(جمله ای مناسب تر ذکر شود مانند کلمه تائید) بلكه حقيقت آن است كه دين و معنويت منبعي براي آرامش رواني و سعادت اجتماعي است(به سه نویسنده این تحقیقات اشاره شود)  وتقويت باورهاي ديني افراد هم براي فرد و هم براي جامعه مسمر ثمر  مي باشد، وداراي تاثيرات مثبت شگرفي است.                                                     

 منابع:

1):وست، ويليام. روان درماني ومعنويت، ترجمه . شهيدي، شهريار. شيرافكن، سلطان علي. چاپ دوم-بهار1387. انتشارات رشد.

2):تودور، كيت. ارتقاي سلامت روان(پارادايمها و برنامه ها). مترجمان، خواجوي و ديگران. چاپ اول، 1382. انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي

3):وولف ديويد؛ روانشناسي دين، ترجمه محمد دهقاني.چاپ اول، پاييز1386؛انتشارات رشد.صص،36،38،39

4):شهيدي، شهريار؛ حمديه، مصطفي. اصول و مباني بهداشت رواني. چاپ اول :پاييز، 1381. انتشارات سمت

پايان نامه ها :

             5):بهرامي،هاجر. اثر بخشي اموزش معنويت  به شيوه ي گروهي بركاهش افسردگس در دانشجويان.دانشگاه علامه طباطبايي. دانشكده روانشناسي و علوم تربيتي

6):ابراهيمي، افخم. جهان بيني اليس، ويژه نامه ي روان شناسي ودين(جستار نامه نحليلي – اتقادي در علوم انساني و انديشه ديني . سال اول شماره ي دو،1388.

7):جان بزرگي، مسعود. بررسي اثر بخشي رواندر مان گري كوتاه مدت «اموزش خود مهار گري » با وبدون جهت گيري مذهبي (اسلامي) بر مهار اضطراب وتنيدگي  .دانشگاه تهران؛ بهار 87

مقالات پژوهشي:

9):زارع، مهدي؛ اميري، علي؛ بختياري، احسان.  رابطه جهت گيري ديني (دروني و بروني ) وسر سختي با سلامت روان دانشجويان. چكيده مقالات دومين همايش سراسري نقش دين در بهداشت روان. ارديبهشت 86

10):پاشا، غلام رضا؛ داودي، نرگس. رابطه بين نگرش هاي مذهبي، اضطر و خود پنداره در دانشجوايان. . چكيده مقالات دومين همايش سراسري نقش دين در بهداشت روان. ارديبهشت86

11):سراجي، پروين سادات. نقش جهت گيري ديني (دروني و بيروني )و مقابله هي مذهبي در استرس شغلي معلم هاي شهرستان اراك. چكيده مقالات دومين همايش سراسري نقش دين در بهداشت روان، ارديبهشت86 .

12):شهابي، روح الله؛ نصرت ابادي، مسعود. نقش مذهب در پيشگيري از گرايش نوجوانان نصبت به مواد . چكيده مقالات دومين همايش سراسري نقش دين در بهداشت روان. ارديبهشت86.

 

مقالات فارسي از منبع زير به بدست آمده:

  (گرد آوري )بو الهري، جعفر.  چكيده مقالات دومين همايش سراسري نقش دين در بهدشت روان، انتشارات آفتاب گرافيك چاپ؛ اول ار ديبهشت، 1386.

تهیه کننده: عبدالهی

< قبلی		بعدی >