هدف از ارائه این مقاله بیان نکاتی هر چند کوچک در باب آشنایی با استرس و ایمن سازی در برابر آن است.

استرس مرغان دریایی

    پس از توفان های شدید ماه فوریه 1984،روزنامه ها اخبار مربوط بهلاشه ی پنجاه هزار مرغ دریایی را که به ساحل آورده شده بود را گزارش کردند.هیچ گونه آلودگی در کار نبود.شاید بی غذا ماندن به سبب گرفتار شدن در محیطی ناسازکار حادثه ساز بوده است.اما بعد از کالبد شکافی،خونریزی بر اثر زخم معده در آنها مشاهده شد و این نتیجه به دست آمد که مرگ مرغان دریایی در اثر خستگی و ترس ناشی از استرس بوده است.

چند مفهوم کلی

    استرس نظریه نیست بلکه کشف علمی است. به نظر عامه استرس حادثه یا موقعیتی است که به لحاظ روانشناختی خصلت تهاجمی دارد و دارای عوارض عضوی است.

     این دیدگاه روان_تنی تنها فصلی است که در عین حال در مبحث استرس دارای تازگی هایی است.پژوهش های سلیه ، یعنی آزمایش های او بر روی حیوانات که به تدوین نظریه اش انجامید،ابتدا تهاجم های سمی و فیزیکی و انعکاس آنها را در غدد متشرحه ی داخلی مورد بحث قرار میداد.او معتقد بود که جنبه ی روان شناختی استرس در زمینه ی علل و پیامد های ناشی از آن باید به وسیله ی روانپزشکان و متخصصان اعصاب مورد مطالعه قرار گیرد.اما او در کتاب خود تحت عنوان "استرس بدون پریشانی"که در سال 1974 منتشر شد،شخصا،همچون دیگر پژوهشگران،بر نقش مهم عوامل روانشناختی مؤثر در علل،مکانیسم و پیامدهای استرس تأکید میکند.

    در این زمینه عواطف گوناگون دخالت میکنند:  

اندوه یا شادی،عوامل شادی آور یا اندوه زا،سوگ،کامیابی،تنش،لذت،شوق و هرگونه هیجانی مکانیسم استرس را برمی انگیزد .

در هر یک از موقعیت ها،بدن با تغییرات بیوشیمیایی مشخص و ثابت واکنش نشان میدهد.عواملی که سبب بر انگیخته شدن استرس میشوند عوامل استرس زا نامیده میشوند که گوناگون اند.اما پاسخ ها از نظر زیستی،دارای یک ماهیت اند.با این همه،بر حسب شرایط(زمینه،شرطی شدن،استرس های پیشین)،مدت زمان،شدتو نتیجه ی آن،ممکن است متفاوت باشد.

    به طور کلی استرس یک پاسخ غیر اختصاصی است که بدن در مقابل درخواست هایی که با آن مواجه میشود از خود نشان میدهد. مفهوم "غیر اختصاصی" در مقابل "اختصاصی" است.آنچه اختصاصی است منحصرا به یک نوع و یک تحریک اختصاص دارد.سوای این پاسخ اختصاصی،محرک های گوناگون در درون ارگانیسم،پاسخ دیگری را بر می انگیزند که در مورد همه یکسان نیست و غیر اختصاصی است.

    این که عامل یا موقعیت خوشایند یا ناخوشایند باشد،چندان اهمیتی ندارد،بلکه تنها نکته ی حائز اهمیت شدت برای هماهنگی یا سازگاری است که همان پاسخ دغیر اختصاصی است که از فردی به فرد دیگر متفاوت است.

اختلال استرس حاد و اختلال استرس پس از آسیب

     تجربه ی تجربه ی آسیب زا،رویداد مصیبت بار یا بسیار تأثرآوری است که پیامدهای روانی و جسمانی شدیدی دارد.از جمله ی رویدادهای آسیب رسان مواردی مانند مصیبت های شخصی،درگیری در حادثه ای همچون سیل یا زلزله،شورش،جنگ و ..... .

    بازماندگان باید با خاطرات دردناک رویداد آسیب زا کنار بیایند.خاطراطی که اغلب شامل تصاویر ذهنی روشنی از مشاهده ی کشته شدن دیگران،نزدیک به مرگ بودن خودشان و .... .

    برخی افراد بلافاصله بهد از رویداد آسیب زا،دچار اختلال استرس حاد میشوند.فرد تحت چنین شرایطی دچار ترس شدید،درماندگی یا وحشت میشود.اغلب دچار صحنه دهای بازگشت به گذشته،افکار و رویاها شده،برای عدم بازگشت به چنین شرایطی و یا هر چیزی که برای آنها به نوعی یادآوری است به افراط کشیده میشوند.اغلب اوقات بسیار مظطرب هستند و به سختی بخوابند یا تمرکز کنند.معمولا تحریک پذیر و گوش به زنگ هستند.

        به رغم شدید بودن این نشانه ها،اغلب افراد میتوانند ظرف چند روز یا چند هفته به عملکرد نسبتا عادی برگردند.با این حال برخی افراد برنگشته و دچار اختلال استرس پس از آسیب(PTSD) میشوند.تشخیصی که چنانچه نشانه ها بیش از یک ماه ادامه یافته باشند،مناسب است.

 ویژگی های اختلال استرس پس از آسیب

    این نشانه ها در دو گروه جای میگیرند:

مزاحمت و اجتناب،بیش انگیختگی و کرختی .

    افکار مزاحم،رویاهای مکرر،صحنه های بازگشت،بیش فعالی نسبت به علائم آسیب و اجتناب از افکار یا عوامل یادآوری .

    بیش انگیختگی و کرختی شامل نشانه های جدایی،از دست دادن علاقه به فعالیت های روزمره،خواب آشفته،تحریک پذیری،احساس کوتاه تر شدن آینده. بنابراین افکار مزاحم موجب اجتناب از یادآورهای ناراحت کننده میشوند و بیش انگیختگی به پاسخ کرختی می انجامد.

    افراد بعد از یک رویداد آسیب زا یک رشته پاسخ های شاخص را انجام میدهند.

    مرحله ی اول:اعتراض که طی آن فرد با حالت هشدار و هیجان نیرومند،مانند ترس یا غم واکنش نشان میدهد.

مرحله ی دوم:مرحله ی انکار/مزاحمت است که به موجب آن شخص            بین انکار یعنی فراموش کردن رویداد یا وانمود به این که اتفاق نیفتاده و مزاحمت یعنی تجربه ی افکار و احساسات مزاحم در نوسان است.

   دیدگاه های مختلف

     زیستی:پژوهشگران شواهدی را پیدا کرده اند که نشانه های آنرا به نابهنجاری زیستی مرتبط میکنند.در سال های اخیر پزوهشگران نظریه ای را تدوین کرده اند بدین مضمون که بعد از وقوع تجربه ی آسیب زا،قسمت هایی از سیستم عصبی فرد نسبت به خطر احتمالی در آینده،بسیار حساس میشود.این مناطق شامل گذرگاه های زیر قشری در سیستم عصبی مرکزی و ساختارهایی در دستگاه عصبی سمپاتیک است.همچنین باعث تغییر در گذرگاه های عصبی نوراپی نفرین و در برخی افراد در گذرگاه های سروتونین باعث تغییراتی میشود.

دوپامین مخصوصا در نورون های منطقه ی پیش پیشانی که نسبت به استرس حساس هستندنیز در این نشانه ها دخالت دارد.سیستم درون ریز نیز در تغییر دادن پاسخ فرد به استرس بعد از آسیب اولیه نقش دارد.حتی ساختار مغز نیز در نتیجه رویداد آسیب زا تغییر میکند.همچنین شواهد معلوم کرده اند که افراد دارای خویشاوندان درجه ی یک با سابقه ی افسردگی،در پاسخ به رویدادهای آسیب زای زندگی،نسبت به ابتلا به افسردگی بیشتر آسیب پذیر هستند.

    روان شناختی:بدیهی است که عوامل روان شناختی نیز در ایجاد این اختلال نقش دارند.

فروید نشانه های این اختلال را بیانگر غرق شدن دفاع های خود میدانست،که از تجربیات شدید و تهدید کننده ی اضطراب غیر قابل کنترل سرچشمه میگیرد.خود تجربیات میتوانند به اندازه ی کافی برای ایجاد این واکنش،آسیب زا باشند ، یا اینکه میتوانند خاطرات دردناک تعارض های ناهشیار را که قبلا حل نشده اند،راه اندازی کنند و در نتیجه ی ناتوانی در سرکوب نگه داشتن این خاطرات،موجب لبریز شدن اضطراب شوند.نگرانی از ابراز کردن تکانه دها میتواند موجب واکنش استرس شود.

    طبق رویکرد رفتاری سنتی،فرض میشود که فرد مبتلا نوعی ترس شرطی را به محرک هایی که در لحظه ی آسیب وجود داشته اند،فرا میگیرد.به خاطر این تداعی آموخته شده،فرد هر زمانی که این محرک یا محرک های مشابه وجود دارند،حتی در غیاب تجربه ی آسیب رسان،دچار اضطراب میشود.گریختن از رویداد آسیب زا،حداقل در عالم خیال برای فرد تقویت کننده میشود و از این پس واکنش کناره گیری ایجاد میشود.

    نظریه پردازان شناختی_رفتاری به این موضوع پرداخته اند که چگونه عقاید افراد در مورد رویداد آسیب زا بر نحوه ی مقابله کردن آنها با این رویداد تأثیر میگذارد.از جمله ی این افکار که در نهایت میتواند منجر به بروز اختلال شود،سرزنش کردن بیش از حد خود به خاطر اتفاقاتی که از کنترل فرد خارج هستند و همین طور احساس گناه در مورد پیامد این اتفاقات است.تلاش های ناموفق فرد برای کاهش دادن استرس که بعد از رویداد آسیب زا تجربه شده اند نیز خطر ابتلا به این اختلال را افزایش میدهند. برخی از روش های مقابله کردن مشکل آفرین عبارت اند از : اجتناب کردن از مشکلات به مدت طولانی،سرزنش کردن دیگران و پریدن به آنها،اختیار  کردن نظر بدبینانه نسبت به زندگی،فاجعه آمیز و افراطی جلوه دادن میزان مشکلات فعلی،منزوی کردن خود و سوء مصرف داروها و الکل.

افراد از نظر گرایش به اختلال متفاوت اند.یکی از این میانجی ها،حالت ذهنی فرد است که همان نگرش خوشبینانه و بدبینانه نام دارد.

    اجتماعی_فرهنگی:طی تحقیقات صورت گرفته محققان به این نتیجه رسیده اند که انتظارات فرهنگی و دیدگاه های اجتماعی میتواند بر روی بروز اختلالات مرتبط با استرس تأثیر گذار باشد.این عوامل عبارتند از :

    میزان درآمد،تحصیلات،جایگاه اجتماعی_اقتصادی،زندگی در محله های محروم و جرم خیز،محیط های اقتصادی محروم و عدم وجود خدمات حمایتی و سلامت روانی.

درمان

    برای حل کردن مشکلات هیجانی عموما یک روش درمانی به تنهایی به کار برده نمیشود و چندین راه کار درمانی توأما به استفاده میشود.درمان هایی شامل:دارو درمانی،فنون درمان حمایتی و کنترل استرس،حمایت های اجتماعی،درمان های رفتاری غرقه سازی تجسمی و حساسیت زدایی منظم،نقش گذاری روانی(سایکودرام)،یاد دادن به افراد که با شرایط موجود برخورد منطقی کنند و از سرزنش کردن خود و احساس گناه بپرهیزند.

راهنمایی های بالینی برای انجام برنامه های استرس و پیشگیری از آن :

1.به تجزیه و تحلیل آنچه باید آموزش داده شود بپردازید و توجه داشته باشید که مداخله در چندین سطح صورت گیرد.

2.ارزشیابی دقیقی انجام دهید که آیا عوامل درون فردی و بین فردی مراجع را از انجام مهارت های مقابله باز میدارد.

3.همکاری مراجعین و افراد مهم دیگر را در برنامه ی آموزشی جلب نمایید.

4.انواع روش ها را آموزش دهید و به تفاوت های فردی دقت کنید.

5.به نقش عوامل شناختی و عاطفی در مقابله حساس باشید.

6.در انتخاب تکالیف آموزشی دقت کنید.

7.تعمیم الگوهای مقابله به شرایط مشابه را آموزش دهید.

8.آموزش باید آینده نگر باشد و شکست های احتمالی و واقعی را نیز در برگیرد.

9.در صورت امکان آموزش را در چندین محیط و با چندین آموزشگر روی تکالیف چندگانه صورت دهید و دقت کنید که آیا مراجعین خود را به انجام تکالیف چندگانه ی درجه بندی شده در تکلیف(مثل تصویر سازی ذهنی،نقش گزاری) و تکالیف درجه بندی شده ی واقعی مشغول می سازد.

10.مطمئن شوید که مراجغ مراحل بهبودی را نشان می دهد.

11.تعداد جلسات باید با پیشرفت کاری مراجع هماهنگ باشد.

راه های کاهش استرس و روش های تندرستی و بهزیستی

_ شغلتان را دوست داشته باشید.

_ از وسایل ایمنی مانند کمربند ایمنی اتومبیل،در هنگام رانندگی استفاده کنید.

_ با سه روش از روش های تخفیف راسترس آشنا باشید،البته به غیر از سیگار و الکل.

_ سیگار  نکشید.

_ هر شب شش تا هشت ساعت بخوابید و سر حال بیدار شوید.

_ به طور دائم،دست کم هفته ای سه بار به تمرینات ورزشی بپردازید ؛ به طوری که دربرگیرنده ی فعالیت های جسمی برای 20 تا 30 دقیقه ، مانند پیاده روی تند،دویدن،شنا،دوچرخه سواری و تمرینات قدرتی و کششی باشد.

_ عادت به نوشیدن مواد زیان آور نداشته باشید.

_ فشار خون خود را ذبدانید و آنرا کنترل کنید.

_ روابط اجتماعی خوب و مناسبی داشته باشید.

_ نگرش ذهنی مثبتی را حفظ کنید.

عوامل کاهش دهنده ی استرس

منابع :

رفتار شناسی استرس / نویسنده دکتر  حسین باهر؛ویراستار نوشین همایونفر – تهران : خیام . 1383 .

استرس دائمی  / نویسندگان  : پی یرلو،هنری لو . مترجم دکتر عباس قریب – انتشاشرات درخشش_تابستان 71

آموزش ایمن سازی در مقابل استرس / نویسنده دونالد مایکنبام . مترجم : سیروس مبینی – انتشارات رشد بهار 76

آسیب شناسی روانی(ویراست چهارم)،دیدگاه های بالینی درباره ی اختلال های    روانی (جلد اول)، مولفان:ریچاردپی.هالجین و سوزان کراس ویتبورن ، مترجم: یحیی سید محمدی._تهران:نشر روان،1388.